Apelacja cywilna i karna

W zdecydowanej większości spraw cywilnych i karnych postępowanie apelacyjne stanowi ostatnią szansę dla każdego, kto przegrał w pierwszej instancji. Dlatego jeśli trafiliście Państwo na tę stronę z zamiarem wyłuskania przydatnych informacji po to tylko, aby potem napisać apelację samodzielnie, odradzam. Taktyka ta najpewniej nie opłaci się przede wszystkim Wam. Sporządzając apelację bez fachowego przygotowania może i stworzycie pismo ją przypominające, ale raczej nie takie, które - jeśli chodzi o perspektywy powodzenia - rzeczywiście apelacją będzie. Skończy się na steranych nerwach, straconych pieniądzach i głębokim przekonaniu, że w polskich sądach nie ma sprawiedliwości. Wiem, bo widziałem to nie raz. Tymczasem kiedy sprawa przenosi się do drugiej instancji, dobra apelacja od wyroku cywilnego czy karnego to pismo procesowe, bez którego trudno spodziewać się sukcesu. Najczęściej nie wystarczy stwierdzić w niej, iż rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji (czy to sądu rejonowego, czy to sądu okręgowego) jest złe - trzeba jeszcze wskazać, dlaczego. Tej samej regule podlega zresztą odpowiedź na apelację - tyle że tam kwestionuje się nie orzeczenie sądu, lecz argumentację przeciwnika. I jedno, i drugie wymaga wiedzy prawniczej.

Apelację wnosi się do sądu, w którym zapadło zaskarżone orzeczenie (na ogół wyrok, ale w postępowaniu cywilnym w trybie nieprocesowym Kpc dopuszcza także apelację od postanowienia). Jeśli zatem wyrok wydał sąd rejonowy, kierowana do sądu okręgowego apelacja powinna zostać wniesiona do tegoż sądu rejonowego. Podobnie apelację od wyroku sądu okręgowego, której adresatem jest sąd apelacyjny, należy wnieść do sądu okręgowego.

Apelacja przysługuje tak samo od orzeczenia sądu pracy (rozpoznającego sprawy z prawa pracy), sądu ubezpieczeń społecznych (sprawy, których przedmiotem jest świadczenie z zakresu ubezpieczeń społecznych, renta i w ogóle spory z ZUS), sądu gospodarczego (sprawy między przedsiębiorcami i sprawy ze stosunku spółki, w tym o uchylenie uchwały oraz o stwierdzenie nieważności uchwały, sprawy rejestrowe, w tym dotyczące wpisu do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego) czy sądu rodzinnego (np. sprawa rozwodowa), jak i tych określanych powszechnie jako sąd cywilny (zwłaszcza sprawy regulowane przez Kodeks cywilny, ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ustawę o księgach wieczystych i hipotece i in.) czy sąd karny. W sprawach cywilnych służy m.in. od wyroku rozwodowego, od wyroku w sprawie o zapłatę, od wyroku w sprawie o alimenty (np. podwyższającego alimenty), od wyroku w sprawie gospodarczej czy od wyroku eksmisyjnego (Kpc), o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym itd. W sprawie karnej - od wyroku karnego skazującego, uniewinniającego czy łącznego (Kpk). Jej sporządzenie przewidziano także tam, gdzie w grę wchodzi wykroczenie, a nie przestępstwo. Apelacji nie wywodzi się za to od wyroku zaocznego ani od wyroku nakazowego. Od nich służy pozwanemu (postępowanie cywilne) albo oskarżonemu (postępowanie karne) sprzeciw.

Podstawą apelacji są zarzuty odnoszące się do błędów popełnionych przez sąd pierwszej instancji. Apelacje dotyczą więc nierzadko naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię albo niewłaściwe zastosowanie. Opiera się je także na zarzucie obrazy prawa procesowego, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia. Apelujący twierdzi np., że sąd nie przeprowadził ważnego dowodu, choć wniosek o to padł podczas rozprawy - albo że sądowa interpretacja przepisów o zaliczaniu darowizn na schedę spadkową jest nieprawidłowa (sprawy cywilne). W apelacjach pojawia się też wielokrotnie zarzut błędu w ustaleniach faktycznych. Niekiedy podnosi się także nieważność postępowania czy nierozpoznanie istoty sprawy. Generalnie podstawą uchylenia czy zmiany wyroku nie jest natomiast fakt, iż w drugiej instancji strona zgłosiła nowe dowody - zwłaszcza, jeśli mogła powołać się na nie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, a tego rozmyślnie nie uczyniła.

Apelacja nie musi dotyczyć całego wyroku, równie dobrze można zaskarżyć, nie tracąc nadziei na wygraną - tylko jego część. Przykładowo, ograniczyć się tylko do rozstrzygnięcia co do odsetek. Także Kodeks postępowania karnego daje podstawę do wyróżnienia apelacji co do winy albo tylko co do kary (sprawy karne). Terminy do wniesienia apelacji nie są zbyt długie: w postępowaniu cywilnym - dwa tygodnie, w postępowaniu karnym - 14 dni. Przed sądem cywilnym niejakim problemem są również koszty, bowiem z wniesieniem apelacji wiąże się opłata. O tym, ile kosztuje apelacja i jak długo trwa procedura apelacyjna, ile wynosi czas oczekiwania na rozpoznanie sprawy, decydują konkretne okoliczności.

Na ogół pierwszym krokiem do apelacji jest wystąpienie o doręczenie wyroku (orzeczenia) wraz z uzasadnieniem. Pismo takie prawnicy określają zwyczajowo, acz nie zawsze ściśle, jako zapowiedź apelacji. Dopuszczalne są jednak apelacje składane bez zażądania uzasadnienia. Dla porządku dodajmy, że apelacja to nie to samo co kasacja, skarga kasacyjna czy zażalenie. Należy też unikać utożsamiania z nią odwołania. Choć apelacja jest tzw. środkiem odwoławczym, to słowo "odwołanie" ma w polskim prawie inne znaczenie.

Co do zasady ustawa nie wymaga, ażeby przed sądem odwoławczym (np. w sprawie o zapłatę, o dział spadku, o alimenty czy o podwyższenie alimentów, o zachowek, o zadośćuczynienie, zasiedzenie, zniesienie współwłasności, rozwód i in.) stronę reprezentował pełnomocnik. I nie chodzi tu bynajmniej o apelacje, których inicjatorem jest prokuratura, podpisane przez prokuratora, bo to rzecz oczywista, że tam żaden pełnomocnik niepotrzebny. Otóż osobie, której sprawa dotyczy bezpośrednio, też wolno działać bez pomocy prawnika - z pewnymi wyjątkami (przykładowo, w postępowaniu karnym Kpk ustanawia niekiedy przymus adwokacki). Niemniej samodzielność nie jest w postępowaniu apelacyjnym wskazana (ostrożności wymaga zwłaszcza korzystanie z rozwiązań typu wzór apelacji wyszukany w Internecie). Nazbyt często okazuje się, że to, co najważniejsze dla strony, nie jest kluczowym dla ostatecznego rozstrzygnięcia. Dlatego przygotowanie apelacji powierza się adwokatom czy - w sprawach cywilnych - radcom prawnym. Nie daje to oczywiście gwarancji sukcesu, bo adwokatom czy radcom prawnym też zdarza się przegrywać. Ich obowiązkiem jest jednak uczynić wszystko, aby stało się inaczej - albo przynajmniej uprzedzić stronę, że szanse na zwycięstwo są znikome. Jeśli zatem nie wiecie Państwo, jak napisać apelację (odpowieź na apelację) albo co to jest apelacja, a chcecie, aby Waszą przygotował prawnik, zapraszam do skontaktowania się z moją kancelarią. Prowadzę sprawy zarówno w Warszawie, jak i poza stolicą.

adwokat Paweł Wrześniewski