Franciszek Gazda - przedwojenny polski fotograf

O Franciszku Gazdzie wiadomo dużo i niewiele zarazem. Nieocenionym źródłem wiedzy na ten temat są artykuły Pani Marzanny de Latour, jego bratanicy. To z nich dowiedziałem się, że po ukończeniu szkoły we Wrocance został on wysłany do gimnazjum w Jaśle, ale szybko uciekł stamtąd do kopalni nafty w Perechińsku. Choć w sumie może było to gimnazjum w Sanoku, bo tak twierdzi w swych wspomnieniach jego młodszy brat, dodając, że rodzice chcieli go wykształcić na księdza. Potem szkoła kadetów w Przemyślu i praca w przemyskim sądzie polowym podczas pierwszej wojny światowej. Pobyt w Wiedniu, gdzie ożenił się w 1919 r. (źr.: M. de Latour, Dwaj chłopcy z Wrocanki w: Piastun nr 6/2013, s. 27)

Chyba nikt nie wie, w jakich okolicznościach Franciszek Gazda zajął się fotografią, ja w każdym razie nie znalazłem jak dotąd nawet jednej wzmianki na ten temat. Tak czy inaczej, bodaj w latach 30. zaczęła ukazywać się seria jego pocztówek z cyklu Polonia Admirabilis. Zaryzykuję tezę, że przedstawiały one jedynie budowle Krakowa, bo tam mieszkał ich autor. Niewykluczone, iż właśnie z powodu przeprowadzki do stolicy na jego pocztówkach zaczęły się ukazywać widoki Warszawy. Ale to tylko moje domysły. Dodajmy, że choć krajobrazy miejskie dominowały w twórczości artysty, to jednak nie były wyłącznym przedmiotem jego uwagi. Udało mi się ustalić, że zajmował się także motywami kwiatowymi i fotografią pejzażową polskich gór.

W czasie okupacji, aż do swej śmierci w 1942 r., prowadził w stolicy Wytwórnię Fotograficznych Kart Widokowych. Była to firma rodzinna. Jego brat Józef czuwał nad ich sprzedażą, zaś bratowa zajmowała się laboratorium fotograficznym. Zakład mieścił się przy ul. Piusa 47a, dziś już nieistniejącej (źr.: M. de Latour, Moja barykada w: Gazeta na Koszykach 1-2/2014, s. 6). Wydaje mi się, że na widokówkach Gazdy wydawanych w tym okresie pojawiają się zdjęcia wykonane w okresie przedwojennym, ale znów - to jedynie przypuszczenia.

Pocztówki Franciszka Gazdy mają niepowtarzalny klimat. Są eleganckie, dopracowane. Część awersu wielu z nich stanowi swoiste passe-partout w białym kolorze, na którym mechanicznie odbijano skreślony pismem ręcznym opis fotografii. Na wielu - chyba tych późniejszych - widnieją słowa Fot. F. Gazda z charakterystycznym zawijasem na końcu, na innych zaś tylko sygnatura. Rodzi się zatem pytanie, czy możemy mieć pewność, że dowolnej z pocztówek podpisanych danymi Franciszka nie wykonał przypadkiem jego młodszy brat. Jak bowiem czytamy, fotografował też Józef (źr.: M. de Latour, Dwaj..., op.cit.). Osobiście uważam to za mało prawdopodobne. Za dowód niech posłuży tu nietypowa dla zakładu Gazdów fotografia opatrzona podpisem "JGazda".

Wiele z tych pocztówek opatrzonych zostało numerami porządkowymi. Część jeszcze w ramach Polonia Admirabilis, część już pod okupacją niemiecką. System numeracji nie jest jeszcze dla mnie do końca klarowny, zwłaszcza gdy idzie o podwójną numerację niektórych pocztówek (np. 41-127 Kraków, Kościoły św. Wojciecha i Panny Marii czy 57-125 z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Wodotrysk na Plantach). Pracuję nad rozwikłaniem tej zagadki. Jak do tej pory - zastrzegając możliwość omyłki - udało się ustalić elementy serii jak na poniższej liście. Oby kiedyś stała się kompletna i każdy mógł dzięki niej poznać cały dorobek tego znakomitego, a chyba nieco zapomnianego fotografa. Zachęcam do udziału w akcji. Jeśli chcecie Państwo pomóc w jej uzupełnieniu albo skorygować podane przeze mnie informacje, proszę o kontakt.

1. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków Panorama

2. Krakau, Die Burg Kraków, Wawel

3. ...

4. Kraków. Pomnik Mickiewicza

5. Krakau Blumenmarkt Kraków Targ Kwiatowy

6. Kraków, Sukiennice

7. Kraków, Ratusz; także: Krakau. Rathausturm Kraków, Wieża Ratuszowa

8. Kraków Planty k. Sadzawki

9. Kraków - drzewo Wolności, ul. Szpitalna

10. Kraków, ul. Floriańska

11-12. ...

13. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków ul. Piłsudskiego

14-16. ...

17. Kraków. Bielany albo Krynica "Lwigród"

18. Kraków. Kościół na Skałce

19. Kraków. Kościół Bożego Ciała

20-21. ...

22. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków Kościół Św. Barbary

23. Kraków, Biblioteka Jagiellońska; także: Krakau, Alte Universität

24. Krakau, Universität Kraków, Uniwersytet

25. Kraków, Planty Lilla Weneda

26. ...

27. Warszawa. Poległym Saperom

28. Kraków, Pomnik Mickiewicza

29. Kraków, Kościół Franciszkanów

30. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków. Katedra na Wawelu

31. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Wawel, Wieża Zegarowa

32. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Baszta Senatorska

33. Krakau, Fragment der Burg Kraków, Krucza Stopka

34. ...

35. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Planty - Sadzawka

36. ...

37. Kraków, Pomnik Grunwaldzki

38. Planty Sadzawka

39. ...

40. Krakau. St. Adalbert N. Marienkirche

41. Kraków w nocy. Sukiennice - Ratusz

42. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków w nocy. Arkady Sukiennic - Ratusz; także: Krakau Nacht unter den Tuchhallen

43. Krakau, Marienkirche Kraków, Kościół P. Marii; także: 43. Kraków, Kościół Mariacki

44. Krakau, Marienkirche Kraków, Kościół P. Marii

45. Kraków, Planty Róże koło pomnika Kraszewskiego

46. Kraków, Sukiennice

47. ...

48. Kraków Targ Owocowy

49. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków w nocy. Mgła na Rynku St.

50. Krakau Die Burg Kraków Wawel

51. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków w nocy. Katedra na Wawelu

52. z cyklu Polonia Admirabilis Krakau Die Burg Kraków Wawel

53-59. ...

60. Warszawa, Rynek Starego Miasta

61. ...

62. Warszawa, Łazienki Teatr

63-64. ...

65. Kraków, Planty Róże koło Pomnika Straszewskiego albo Warszawa, Tancerka w Parku Paderewskiego

66. Krakau, Leuchtstrahlbrunnen Kraków Wodotrysk iluminowany

67-69. ...

70. Kraków Panieńskie Skały

71. pomnik Grottgera

72. Kraków Pomnik pamięci poety Bohdana Zalewskiego

73. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Wodotrysk na Plantach

74. Warschau, Sigismundsäule [Warszawa, Kolumna Zygmunta - pw]

75. Kraków. Barbakan. Bank Polski

76. Krakau Kraków Barbakan

77. Krakau, Blick gegen Kosciuszkohügel [Kraków Widok na Kopiec Kościuszki - pw]

78. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Widok z Wawelu na Skałkę

79. Krakau Teilansicht Kraków Panorama

80. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Wawel, Dziedziniec Arkadowy; także Krakau, Innerer Burghof

81. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Wawel, Dziedziniec Arkadowy

82. ...

83. Krakau, Burgkathedrale Kraków, Katedra na Wawelu; także: 83 z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Katedra na Wawelu

84. z cyklu Polonia Admirabilis Kraków, Kopiec Marsz. Piłsudskiego

85-86. ...

87. Krakau, Tuchhalle Kraków, Sukiennice

88-107. ...

108. Warszawa Łazienki

109. ...

110. Warszawa Łazienki

111. Warszawa, Pałac w Łazienkach

112. ...

113. Warszawa Sächsischer Garten [Warszawa Ogród Saski - pw]

114-115. ...

116. Warszawa, Motyw z Parku Belwederskiego

117. Warszawa Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych

118. ...

119. Warschau. Siegesstraße [Warszawa ul. Zwyciestwa; a może ul. Zwycięzców na Saskiej Kępie? - pw]

120. Warszawa, Kościół Św. Krzyża

121. ...

122. Warszawa, ul. Marszałkowska

123. Warszawa. Wisła

124. Warschau Eisenbahnbrücke

125. Warszawa Zamek Królewski

126. Warschau, Postplatz [Warszawa, Pl. Pocztowy - pw] albo Warszawa - Plac Napoleona

127. Warszawa, Rynek Starego Miasta

128. Warszawa, Stare Miasto

129. Warschau. Seegarten [biorąc pod uwagę, co na tym zdjęciu widać, przetłumaczyłbym: Warszawa staw w Ogrodzie Saskim, ale... - pw]

130. Warschau. Sächsischer Garten [Warszawa Ogód Saski - pw]

131. Warschau. Alexanderkirche

132-137. ...

138. Warschau. Wilanow

139. Warszawa, Dunaj Szeroki

140. ...

141. Warszawa, Mury obronne z XIII i XIV wieku

142. ...

143. Warszawa, Mury obronne z XIII i XIV wieku

144-149. ...

150. Warszawa, Marienstadt

157. ...

158. Warszawa, Kościół Wizytek

159. Warszawa, Kościół Św. Floriana

160. ...

161. Warszawa, Kanonia

162-166. ...

167. Warschau, Palais Staszic Warszawa, Pałac Staszica

168-170. ...

171. Warschau, Krakauerstraße Warszawa, Krakowskie Przedmieście

172-174. ...

175. Warschau, Belvedere Warszawa, Belweder

176. ...

177. Warschau/Warszawa, Łazienki

178. Warschau/Warszawa, Łazienki

179. Warschau, Hochhaus am Postplatz Warszawa, „Drapacz” przy Pl. Pocztowym

Ukazały się jednak i takie, które utrzymane są w tej samej stylistyce, a numeracji nie mają, np.:

Warschau, Marschallstr. [Warszawa, ul. Marszałkowska - pw]

Są wreszcie i takie, które w ogóle do serii nie należą, choć da się tu dostrzec pewne podobieństwo. Ta pokazująca Sandomierz ma z tyłu ręcznie datowaną notatkę - lipiec 1938, a wydana była przez Wyd. Stow. Spółdzielcze Księgarnia 'OGNISKO' w Sandomierzu. Druga jest czysta, zaś nadruk na odwrocie informuje o wydawcy: H. Leng w Łodzi.

Sandomierz. Widok z prawego brzegu Wisły.

Łódź. Kościół N. Marii Panny.

Podziękowania

Dziękuję Pani Katarzynie Andrzejowskiej-de Latour i wszystkim innym miłośnikom twórczości Gazdy za pomoc w zidentyfikowaniu niektórych fotografii.

Chylę czoła przed dokonaniami Pana Krzysztofa Żukowskiego, który nie tylko z iście benedyktyńską skrupulatnością stworzył o wiele dokładniejszą od powyższej listę interesujących nas tu pocztówek, ale i przesłał mi swoje dzieło.

Dziękuję Panu Krzysztofowi K. Słowińskiemu (www.photographyinphilately.com) za przesłanie skanów kilku pocztówek, a także ciekawą informację o warsztacie pracy Franciszka Gazdy. Okazuje się, że w okresie okupacji niemieckiej jego kartki drukowane były na papierze "Opta". Taką nazwę nadały władze okupacyjne bydgoskiej wytwórni filmów, papierów i błon fotograficznych "Alfa".

Dziękuję Panu Andrzejowi Zakrzewskiemu za przesłanie pocztówki nr 120.